Trong những năm gần đây, dạy học theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho người học đã và đang được thực hiện trong các ngành đào tạo tại Phân hiệu Đại học Thái Nguyên (ĐHTN) tại tỉnh Lào Cai. Việc đổi mới này được thực hiện theo một quy trình khép kín từ việc khảo sát thực tế, đến việc xây dựng chương trình, chuẩn đầu ra, đề cương chi tiết, đổi mới phương pháp day học và kiểm tra đánh giá. Các học phần trong khung chương trình đào tạo được xây dựng trên cơ sở của Chuẩn đầu ra ngành đào tạo và các năng lực cốt lõi của học phần từ đó giảng viên tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá đáp ứng mục tiêu năng lực của học phần.
Nằm trong khung chương trình đào tạo ngành Giáo dục Tiểu học, học phần Bài tập phát hiện và phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi Toán có mục tiêu là:
Xác định được các loại ngôn ngữ Toán học: hình vẽ, sơ đồ, mô hình, kí hiệu, thuật ngữ Toán học, chỉ ra được mối quan hệ giữa các loại ngôn ngữ toán học và sử dụng chính xác, linh hoạt các loại ngôn ngữ Toán học. Phân tích, trình bày được các quy tắc, tính chất Toán học liên quan đến bài toán. Sử dụng các quy tắc suy luận logic trong giải toán.
– Phân loại, nhận dạng và khái quát hóa phương pháp giải các bài toán trong chương trình Tiểu học.
– Thực hiện thành thạo các phép toán trên các tập hợp số, sử dụng phân số, số thập phân, tỷ số và tỷ số phần trăm trong các tình huống thực tế. Sử dụng thành thạo và linh hoạt các qui tắc tính vào trong tính toán: Tính giá trị của biểu thức số và biểu thức chứa chữ
– Phát hiện học sinh có năng khiếu về Toán, sử dụng các phương pháp bồi dưỡng cho học sinh giỏi. Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập đúng mục tiêu phù hợp với mức độ dạy học theo từng bài và theo từng đối tượng dạy học.
Với mục tiêu và đặc trưng của học phần này, các tiết thực hành, luyện tập chiếm tỉ lệ khoảng 50% tổng số tiết trong học phần. Tiết thực hành, luyện tâp có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển năng lực giải toán cho sinh viên, cụ thể là:
– Tiết luyện tập có tác dụng hoàn thiện hoặc nâng cao các kiến thức cơ bản mà tiết lý thuyết vừa cung cấp thông qua một hệ thống bài tập đã được sắp xếp hợp lý theo kế hoạch lên lớp, làm cho sinh viên (SV) hiểu sâu hơn những vấn đề lý thuyết đã học, vận dụng vào thực tiễn nghề nghiệp.
– Rèn luyện cho SV các kỹ năng, thuật toán, phương pháp giải dạng bài tập dựa trên cơ sở nội dung lý thuyết đã học và phù hợp với đa số SV của một lớp, thông qua hệ thống bài tập đã được sắp xếp theo chủ ý của giáo viên (GV).
– Rèn luyện cho SV nề nếp làm việc có tính khoa học, phương pháp tư duy logic, ứng dụng vào thực tiễn.
Vậy, làm thế nào để rèn cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học năng lực giải toán? Giảng dạy các tiết thực hành trong học phần như thế nào để giờ dạy đạt hiệu quả cao, đáp ứng yêu cầu đổi mới giảng dạy theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp, đáp ứng mục tiêu học phần, chuẩn đầu ra? Chúng tôi đề xuất quy trình soạn và thực hiện tiết luyện tập cho học phần Bài tập phát hiện và phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi Toán như sau:
Bước 1. Nghiên cứu tài liệu
– Trước hết phải nghiên cứu lại phần lý thuyết mà SV được học. Qua đó phải xác định các năng lực cần đạt được của SV sau khi học xong tiết luyện tập.
– Tiếp theo là nghiên cứu các bài tập trong giáo trình, các bài tập trong sách giáo khoa (SGK) ở trường phổ thông, mối liên hệ giữa chúng.
– Lựa chọn nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học để thiết kế kế hoạch bài học.
Bước 2. Xây dựng kế hoạch bài học và tổ chức thực hiện dạy học
2.1. Xác định mục tiêu:
Ví dụ: Bài “Thực hành ứng dụng của phương pháp chia tỷ lệ”- học phần: Bài tập phát hiện và phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi Toán, chúng tôi xác định mục tiêu tiết học như sau:
* Mục tiêu về năng lực
– Khái quát hóa phương pháp giải các bài toán trong chương trình Tiểu học bằng ứng dụng của phương pháp chia tỉ lệ.
– Phân loại, nhận dạng và giải được các bài toán về cấu tạo số trong chương trình toán ở Tiểu học bằng phương pháp chia tỉ lệ.
– Khai thác đề bài để được những bài toán khác nhau và đề xuất hướng giải quyết.
– Giải được một số bài toán trong SGK toán Tiểu học dạng phương pháp chia tỉ lệ.
– Hướng dẫn học sinh tiểu học giải bài toán về cấu tạo số bằng phương pháp chia tỉ lệ.
* Mục tiêu phẩm chất: Tính kiên trì, cẩn thận, chính xác, vượt khó; tìm tòi, sáng tạo.
2.2. Chuẩn bị
– GV: Tài liệu, phương tiện đồ dùng dạy học, phiếu học tập, nhiệm vụ giao cho SV.
– SV: Tài liệu, đồ dùng học tập, thực hiện các nhiệm vụ được giao ở nhà.
2.3. Các hoạt động dạy học được thực hiện theo qui trình sau:
Hoạt động 1. Thực tiễn, nghề nghiệp
– Nhắc lại một cách có hệ thống các nội dung lý thuyết đã học (định nghĩa, định lý, qui tắc, công thức, phương pháp giải, …).
– Trình bày các dạng toán có liên quan trong chương trình phổ thông.
– SV khởi động thông qua trò chơi học tập.
Hoạt động 2. Khối kiến thức chuyên nghiệp (Hoạt động cơ bản)
– Hệ thống các dạng bài tập và phương pháp giải các dạng đó.
– SV trình bày lời giải các bài tập đã làm ở nhà mà giáo viên đã giao nhằm kiểm tra sự vận dụng lý thuyết trong việc giải các bài tập của SV.
– Khai thác các dạng bài tập SV đã giải (cách giải khác, bài tương tự, bài nâng cao).
– Nhận xét ưu khuyết điểm trong lời giải, đánh giá đúng, sai hoặc đưa ra cách giải khác hay hơn.
– Giáo viên chốt lại vấn đề theo nội dung sau:
+ Phương pháp giải dạng bài tập.
+ Phân tích những sai lầm và nguyên nhân dẫn đến những sai lầm đó (nếu có).
+ Khẳng định những chỗ làm đúng, làm tốt của SV để kịp thời động viên.
+ Khai thác bài giải: Đưa ra những cách giải khác nhau, chỉ ra cách giải tối ưu, đưa ra các bài toán tương tự, thay đổi đề bài để được bài toán nâng cao (nếu có thể).
Hoạt động 3. Vận dụng
– Mở rộng, nâng cao, phát triển các dạng bài tập đã làm ở bước 2.
– Giải quyết các tình huống nảy sinh trong thực tiễn, những sai lầm mà học sinh tiểu học hay mắc phải.
– Phân tích các nội dung ở trường phổ thông liên quan đến lý thuyết hoặc các dạng bài tập của tiết học.
– SV đóng vai GV hướng dẫn học sinh tiểu học giải một số dạng toán có liên quan ở trường phổ thông; Thiết kế và xử lý một số tình huống sư phạm trong toán học.
Như vậy, trong quá trình thực hiện tiết dạy luyện tập theo quy trình trên, chúng tôi nhận thấy có những diểm cần lưu ý sau:
– Tiết luyện tập không chỉ là tiết giải các bài tập đã cho SV làm ở nhà hay sẽ cho SV làm trên lớp mà còn phải là tiết dạy cách suy nghĩ giải bài tập, phân loại và đưa ra phương pháp giải dạng bài tập. Bên cạnh đó, chúng ta cũng không nên đưa quá nhiều bài tập trong một tiết luyện tập, chỉ nên chọn một số lượng bài vừa đủ để có điều kiện khắc sâu kiến thức được vận dụng và phát triển các năng lực tư duy cần thiết trong giải bài tập.
– Nên sắp xếp các bài tập thành một chùm bài có liên quan với nhau, khai thác bài toán dưới dạng bài toán tương tự, nâng cao.
– Phân công nhiệm vụ cho SV chuẩn bị ở nhà một cách cụ thể, phù hợp. Việc phân công cần được nghiên cứu cùng với khi soạn bài.
– Để SV có thời gian trao đổi các dạng bài tập, nghiên cứu tìm tòi lời giải bài tập và để SV hưởng niềm vui khi tự mình tìm ra chìa khoá lời giải.
Một học phần là một mảnh ghép, một mắt xích của chương trình đào tạo. Việc dạy học mỗi học phần đáp ứng được mục tiêu là góp phần đào tạo sinh viên đáp ứng được chuẩn đầu ra, chuẩn nghề nghiệp. Với ý nghĩa đó, việc xây dựng quy trình dạy tiết luyện tập là một hướng tiếp cận mới trong giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực cho người học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học./.
Ảnh một tiết học “Bài tập phát hiện và PP bồi dưỡng HSG Toán” – Lớp CĐ18TH
Bài và ảnh: ThS. Nguyễn Thị Hồng Hạnh
Giảng viên khoa Sư phạm
