1. Vài nét khái quát về ngành Du lịch và bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS
Du lịch là một ngành có tính tổng hợp, bao hàm nhiều lĩnh vực khác nhau. Nó vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật nên đòi hỏi nhân lực lao động trong ngành không chỉ cần có chuyên môn giỏi, kiến thức sâu rộng mà còn phải có tổ hợp các kỹ năng nghiệp vụ, kỹ năng mềm thành thục, để đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của khách du lịch. Do đó, đào tạo nhân lực ngành Du lịch cũng cần phải đổi mới, phát triển để đáp ứng nhu cầu thời đại.
VTOS là bộ tiêu chuẩn về các kĩ năng nghề Du lịch Việt Nam (viết tắt của cụm từ Vietnam Tourism Occupational Skills Standards) của Chương trình Phát triển năng lực Du lịch có trách nhiệm với môi trường và xã hội, do Liên minh châu Âu tài trợ (Dự án EU). VTOS được xây dựng bởi các chuyên gia quốc tế và Việt Nam và được Hội đồng cấp chứng chỉ nghiệp vụ Du lịch (VTCB) thẩm định, phê duyệt, phát hành vào năm 2007. Tiêu chuẩn nghề du lịch Việt Nam VTOS phiên bản mới 2015 được Tổng cục Du lịch phê duyệt để triển khai các hoạt động đào tạo trong khuôn khổ Dự án EU.
Trước yêu cầu phát triển nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế ngày một sâu rộng, toàn diện, cuối năm 2015 Việt Nam hội nhập Cộng đồng Kinh tế ASEAN và thực hiện Thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau trong ASEAN về nghề Du lịch (MRA-TP) cho phép dịch chuyển lao động tự do trong ngành Du lịch giữa các nước ASEAN thì việc chuẩn hóa kỹ năng nghề Du lịch theo tiêu chuẩn quốc tế là một yêu cầu cấp thiết. Thực tiễn này đòi hỏi các cơ sở đào tạo nhân lực trong ngành Du lịch cần áp dụng bộ tiêu chuẩn VTOS vào công tác đào tạo để nâng cao chất lượng đào tạo, hình thành và rèn luyện cho người học các kỹ năng chuyên nghiệp, bài bản và khả năng ngoại ngữ để sau khi tốt nghiệp trường, người lao động không chỉ đáp ứng được nhu cầu chất lượng nghề nghiệp tại các công ty/doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực du lịch mà còn có thể hội nhập thành công và phát triển năng lực nghề nghiệp trong Cộng đồng ASEAN.
2. Một số áp dụng bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS trong đào tạo sinh viên ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành tại khoa Kinh tế – Du lịch, Phân hiệu ĐHTN tại tỉnh Lào Cai
Khoa Kinh tế Du lịch (KTDL) trực thuộc Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại tỉnh Lào Cai (Phân hiệu), hiện đang đào tạo 02 ngành trình độ đại học: Ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch & Lữ hành (QTDVDL&LH) và ngành Kinh tế, với hơn 300 sinh viên theo học hằng năm.
Chương trình đào tạo ngành QTDVDL&LH trình độ đại học bao gồm 130 tín chỉ với hơn 50 học phần thuộc ba khối kiến thức cơ bản: Đại cương, Cơ sở ngành và Chuyên ngành nhằm giúp sinh viên sau khi tốt nghiệp ra trường vừa có kiến thức, kỹ năng chuyên môn nghiệp vụ toàn diện về Khách sạn – Nhà hàng, Lữ hành – Hướng dẫn; vừa nắm vững kiến thức tự nhiên – xã hội; đặc biệt có khả năng làm việc độc lập, sáng tạo và hội nhập trong môi trường đa văn hóa.
Xác định rõ định hướng đào tạo, trong những năm qua, Khoa KTDL đã và đang không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về nhân lực lao động của ngành du lịch và hội nhập với khu vực, quốc tế. Bên cạnh việc tham khảo các chương trình đào tạo ngành Du lịch của các nước trong khu vực và trên thế giới, Khoa đã từng bước triển khai áp dụng bộ tiêu chuẩn năng lực chung trong ASEAN về Du lịch (VTOS) vào các hoạt động đào tạo sinh viên ngành QTDVDL&LH, cụ thể:
2.1. Đối với chương trình đào tạo, tài liệu dạy học
Hiểu rõ đặc trưng của ngành học QTDVDL&LH nên trong quá trình xây dựng và phát triển chương trình đào tạo, Khoa luôn xác định “học đi đôi với hành”, Nội dung thực hành trong chương trình đào tạo chiếm hơn 47%. Bên cạnh các học phần cung cấp kiến thức, kỹ năng về quản trị, quản lý, tổ chức nghiệp vụ,… được xây dựng theo yêu cầu chung còn có khá nhiều các học phần đào tạo chuyên sâu về kỹ năng nghiệp vụ (Buồng, Pha chế, Lễ tân, Nhà hàng; Lữ hành, Hướng dẫn), các học phần rèn nghề,… được xây dựng theo bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS. Ngoài ra, các kỹ năng mềm được đưa vào giảng dạy như: ngoại ngữ, giao tiếp, xử lý tình huống,… cũng được soạn thảo để giảng dạy dựa theo bộ tiêu chuẩn này.
Tài liệu dạy học, đăc biệt là Tập bài giảng các học phần nghiệp vụ được giảng viên tham khảo chủ yếu từ bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS, trong đó, có bổ sung thêm một số tình huống, ví dụ thực tiễn để sinh viên dễ tiếp thu, vận dụng. Bên cạnh các tài liệu trên giấy, giáo viên còn dowloat khá nhiều hình ảnh, video, clip để làm tư liệu giảng dạy; đặc biệt, giảng viên và sinh viên quá trình học tập, đã tự tạo được nhiều hình ảnh/video, clip để làm tư liệu học tập môn học và chuyển lại cho các thế hệ nối tiếp.
2.2. Đối với các phương pháp, hình thức dạy học, kiểm tra đánh giá
– Về tiến trình tổ chức giờ học: Đối với các học phần nghiệp vụ, giảng viên tổ chức giờ dạy theo 4 bước: Bước 1 – Đặt vấn đề bằng việc đưa ra các tình huống nghề nghiệp; Bước 2 – Hình thành kiến thức, kỹ năng bài học; Bước 3 – Củng cố, luyện tập; Bước 4 – Thực hành, vận dụng. Trong đó, các bước 2,3,4 áp dụng theo trình tự các bước thực hành, luyện tập trong bộ tài liệu VTOS.
– Về phương pháp, hình thức dạy học: Để phù hợp với bộ tài liệu VTOS, giảng viên sử dụng chủ yếu các phương pháp thực hành, mô phỏng, đóng vai, trình diễn, thử thách, thảo luận. Khi hướng dẫn các kỹ thuật thực hành, giảng viên thực hiện hướng dẫn trực tiếp theo kiểu “cầm tay chỉ việc” và thông qua hoạt động thực hành, trải nghiệm thực tiễn. Từ đó, giúp cho sinh viên có thể học tập, rèn luyện các kỹ năng nghề nhanh chóng, hiệu quả; đặc biệt, hằng năm, Khoa còn tổ chức các cuộc thi về chuyên môn nghiệp vụ theo bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS cho sinh viên (các cuộc thi: Hướng dẫn viên du lịch tương lai; Pha chế các loại đồ uống có cồn, không có cồn; làm giường theo yêu cầu trong nghiệp vụ buồng phòng; thi kỹ thuật trải gường mùa đông, mùa hè,…). Các cuộc thi này đã giúp sinh viên được trải nghiệm các kỹ năng nghề theo bộ tiêu chuẩn VTOS một cách sôi nổi, hào hứng và hiệu quả. Mặt khác, sinh viên cũng được thực hành bộ tiêu chuẩn nghề VTOS thông quan các hoạt động thực tiễn khi đón tiếp các đoàn khách tới thăm quan Phân hiệu (Nghiệp vụ pha chế, nhà hàng, hướng dẫn,…).
Ngoài ra, hằng năm Khoa còn mời các chuyên gia, giảng viên cao cấp giảng là người Việt Nam và người nước ngoài có nhiều kinh nghiệm trong dạy, thực hiện kỹ năng nghề Du lịch theo bộ tiêu chuẩn nghề VTOS đến trao đổi thường niên theo các chuyên đề tại Phân hiệu. Thông qua các cuộc trao đổi này, sinh viên được mở rộng hiểu biết, có cơ hội kết nối với các chuyên gia có uy tín trong lĩnh vưc nghề nghiệp.
Trong kiểm tra đánh giá các học phần nghiệp vụ, rèn nghề, giáo viên lựa chọn chủ yếu là hình thức thực hành và vấn đáp. Sinh viên phải trả bài kiểm tra thông qua việc thực hiện các bài tập thực hành và phải có được các sản phẩm cụ thể mà họ đã tạo ra trong quá trình kiểm tra.
2.3. Về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học
Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học là một trong những yêu cầu cơ bản, không thế thiếu trong dạy học theo bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS. Những cơ sở đào tạo không đáp ứng đủ các trang thiết bị thì rất khó khăn trong việc áp dụng bộ tiêu chuẩn nghề này. Nhận thức rõ điều đó, hằng năm, Tập thể ban Giám đốc Phân hiệu luôn dành sự quan tâm, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học cho các phòng thực hành Du lịch. Do đó, các phòng thực hành đào tạo ngành QTDVDL&LH tại Phân hiệu từng bước được cải thiện, được hiện đại hóa, cơ bản đã đáp ứng được tiêu chuẩn và yêu cầu dạy học.
2.4. Đối với đội ngũ giảng viên
Để giảng dạy các kỹ năng nghề Du lịch theo bộ tiêu chuẩn nghề VTOS, giảng viên và cán bộ hướng dẫn thực hành đóng vai trò quan trọng. Hằng năm, Phân hiệu yêu cầu Khoa KTDL cử giảng viên, cán bộ đi học tập bồi dưỡng nâng cao năng lực nghề Du lịch nói chung, theo bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS nói riêng. Do đó, mỗi năm Khoa đều cử ít nhất 2-3 giảng viên tham gia các khóa bồi dưỡng ngắn hạn để nâng cao kỹ năng nghề VTOS, nhằm đáp ứng với những thay đổi, phát triển nghề Du lịch của đất nước, khu vực.
Bên cạnh đó, mỗi giảng viên, cán bộ của Khoa đều phải nêu cao tinh thần tự học, tự bồi dưỡng năng lực nghề nghiệp cho bản thân. Mỗi năm học, mỗi người đều phải đăng ký tự học, tự bồi dưỡng ít nhất 01 nghiệp vụ Du lịch, trong đó các kỹ năng nghiệp vụ theo tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS được ưu tiên, tạo điều kiện.
2.5. Đối với sinh viên
Với phương châm: “lấy người học làm trung tâm” trong mọi hoạt động giáo dục nói chung, trong dạy học các kỹ năng nghề Du lịch theo bộ tiêu chuẩn nghề VTOS nói riêng, Khoa KTDL, luôn giáo dục cho sinh viên về vai trò, tầm quan trọng của bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS trong khi học tập tại Phân hiệu cũng như sau này khi tốt nghiệp ra trường làm việc tại các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực Du lịch.
Không chỉ tuyên truyền, giáo dục để các em có được ý thức học tập, rèn luyện nghiệp vụ theo bộ tiêu chuẩn VTOS, Khoa KTDL còn tạo điều kiện học tập rèn luyện tốt nhất để các em học tập hiệu quả các tiêu chuẩn nghề này. Do đó, sinh viên ngành QTDVDL&LH tại Phân hiệu luôn nhận thức rõ tầm quan trọng của bộ tiêu chuẩn nghề VTOS; luôn tích cực, say mê học tập, rèn nghề. Khá nhiều sinh viên, sau khi tốt nghiệp ra trường đã thành thạo về nghiệp vụ. Theo dõi kết quả học tập hằng năm của sinh viên cho thấy các học phần về nghiệp vụ có tỷ lệ sinh viên đạt loại Khá, Giỏi cao khá cao, có những học phần đạt tới trên 80%.
2.6. Nghiên cứu khoa học và liên kết để đào tạo theo bộ tiêu chuẩn VTOS
Như đã nói ở phần trước, đào tạo nghề du lịch theo bộ tiêu chuẩn VTOS đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải có cơ sở vật chất trang thiết bị đầy đủ, phù hợp, đạt chuẩn, do đó, Phân hiệu cũng như một số các cơ sở đào tạo Du lịch ở Lào Cai cần phải có sự hợp tác toàn diện và hiệu quả với các đơn vị sử dụng nguồn nhân lực lao động ngành Du lịch trên địa bàn tỉnh Lào Cai, đặc biệt là các khách sạn, nhà hàng, công ty lữ hành hướng dẫn trong quá trình đào tạo. Các đơn vị này chính là môi trường học tập, rèn nghề, trải nghiệm sống động để sinh viên có thể hình thành năng lực nghề một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất.
Mặt khác, quá trình hợp tác không chỉ giúp Phân hiệu có thể sử dụng hệ thống cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật hiện đại, môi trường thực việc mà các đơn vị này còn đóng góp các ý kiến giúp Phân hiệu xây dựng định hướng, chiến lược và phát triển chương trình đào tạo ngành QTDVDL&LH gắn với thực tiễn sôi động của thị trường lao động, đáp ứng được yêu cầu chất lượng nguồn nhân lực du lịch của các nhà tuyển dụng, khi sinh viên tốt nghiệp ra trường.
Bên cạnh việc hợp tác, Phân hiệu cũng đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo kỹ năng nghề theo bộ tiêu chuẩn VTOS. Năm năm gần đây, cán bộ giảng viên Phân hiệu đã thực hiện được trên 10 đề tài/bài viết khoa học ở các cấp khác nhau nhằm phân tích đánh giá thực trạng đào tạo, rèn nghề cho sinh viên ngành QTDVDL&LH theo bộ tiêu chuẩn VTOS, từ đó, đề xuất các giải pháp cải tiến phương pháp, hình thức dạy học, cơ sở vật chất, trang thiết bị để nâng cao chất lượng đào tạo.
3. Một số khó khăn, thách thức và giải pháp khắc phục
3.1. Khó khăn, thách thức
Qua thực tiễn áp dụng bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS vào đào tạo tại Phân hiệu, bên cạnh những thuận lợi và thành tựu thu được nêu trên, Phân hiệu cũng gặp phải không ít khó khăn, tiêu biểu có thể kể đến như:
Một là, cơ sở vật chất, trang thiết bị, kinh phí phục vụ cho đào tạo nghề theo bộ tiêu chuẩn tại các phòng thực hành phải trải qua nhiều năm xây dựng mới từng bước hoàn thiện đáp ứng yêu cầu đào tạo. Phân hiệu là cơ sở giáo dục đại học khá non trẻ mà lượng kinh phí để mua sắm các trang thiết bị phục vụ cho đào tạo là khá lớn và đòi hỏi phải tính cập nhật, có tính hiện đại, phù hợp và đáp ứng yêu của khách du lịch.
Hai là, QTDVDL&LH là một ngành học khá tổng hợp, đòi hỏi đội CBGV phải có kiến thức chuyên môn sâu rộng ở nhiều lĩnh vực và đặc biệt phải có kinh nghiệm thực tiễn về tiêu chuẩn nghề VTOS một cách vững chắc. Trong khi đó, một cán bộ, giảng viên chưa có nhiều kinh nghiệm thực tiễn nghề nghiệp. Vì vậy, vừa giảng dạy, vừa phải trau dồi bổ sung kinh nghiệm thực tiễn để bài giảng thêm sinh động và có thể sử dụng tốt bộ tiêu chuẩn vào quá trình dạy học.
Ba là, bộ tiêu chuẩn VTOS là bộ công cụ có nhiều ưu điểm trong đào tạo và đánh giá năng lực nghề Du lịch. Tuy nhiên, đối với mỗi cơ sở đào tạo ở các địa phương và các cấp học khác nhau đều phải có sự áp dụng phù hợp. Việc bổ sung thêm những kỹ năng để đáp ứng yêu cầu thực tiễn địa phương và trình độ, khả năng người học là rất cần thiết. Đặc biệt, đối với ngành QTDVDL&LH đào tạo ở trình độ đại học, bên cạnh những kỹ năng nghề, sinh viên cần phải trau dồi thêm các kiến thức kỹ năng về quản trị, quản lý, tổ chức,…để sau này có thể phát triển năng lực nghề nghiệp, tìm kiếm các vị trí việc làm phù hợp khi có cơ hội.
Xuất phát từ những thành tựu và tồn tại trong quá trình đào tạo sinh viên ngành QTDVDL&LH tại Phân hiệu, Khoa KTDL đã phân tích, rút ra các bài học kinh nghiệm, tích cực học tập, nghiên cứu các giải pháp để áp dụng hiệu quả bộ tiêu chuẩn nghề VTOS nhằm từng bước nâng cao chất lượng đào tạo. Có thể kể đến một số giải pháp tiêu biểu mà Khoa đã sử dụng, đó là:
(1). Tận dụng tối đa các nguồn lực để xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật hiện đại, đảm bảo đủ tiêu chuẩn cho các phòng thực hành của ngành QTDVDL&LH tại Phân hiệu. Bên cạnh, các phòng thực hành, tăng cường mở rộng hợp tác liên kết với các đơn vị có uy tín, có dịch vụ du lịch chất lượng cao, đặc biệt là các đơn vị sử dụng bộ tiêu chuẩn nghề du lịch VTOS trong tổ chức vận hành các hoạt động của đơn vị trên địa bàn tỉnh Lào Cai để sinh viên đến học tập, trải nghiệm thực tiễn và thực hiện các đợt thực hành, thực tập nghề nghiệp.
(2) Tạo điều kiện tối đa cho một số cán bộ, giảng viên khoa đi học tập bồi dưỡng nâng cao một số kỹ năng nghề còn thiếu tại các khóa đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn.
(3) Tăng cường tổ chức các buổi semina, tọa đàm khoa học cho cán bộ giàng viên và sinh viên ngành QTDVDL&LH; chú trọng việc mời các chuyên gia, thợ lành nghề nhiều kinh nghiệm về tiêu chuẩn nghề VTOS tham gia cùng trao đổi, thảo luận.
(4). Phối hợp với các cơ sở đào tạo nghề Du lịch nổi tiếng trong nước, trong khu vực để tổ chức các lớp tập huấn, các khóa bồi dưỡng ngắn hạn, cấp chứng chỉ về bộ tiêu chuẩn nghề VTOS cho người lao động tại các khách sạn, nhà hàng, công ty lữ hành, hướng dẫn trên địa bàn tỉnh Lào Cai.
(5) Theo định kỳ 2 năm một lần, Khoa tổ chức đổi mới, phát triển chương trình đào tạo, trong đó chú trọng việc xin ý kiến của các chuyên gia, thợ lành nghề về chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo, đặc biệt là các chuẩn đầu ra là kỹ năng nghề Du lịch theo VTOS.
(6). Chỉ đạo thống nhất trong toàn khoa về việc áp dụng hiệu quả bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS trong giảng dạy các học phần nghiệp vụ, rèn nghề cũng như vận dụng phù hợp các phương pháp, hình thức giảng dạy và tăng cường sử dụng trực quan sinh động. Việc kiểm tra đánh giá phải chú trọng đến kỹ năng, sản phẩm mà sinh viên đạt được phải là các kỹ năng nghề, các năng lực nghề nghiệp được tổng hợp một cách nhuần nhuyễn thông qua việc giải quyết hiệu quả, đúng yêu cầu các tình huống cụ thể hoặc tạo ra các sản phẩm đạt yêu cầu.
(7). Bên cạnh các giờ học lý thuyết cần chia nhỏ sinh viên thành các nhóm để tiến hành luyện tập theo nhóm và luyện tập cá nhân tại các phòng thực hành. Cân đối thời gian để đảm bảo dành thời gian cần thiết cho các hoạt động thực hành nghiệp vụ. Bên cạnh các nội dung rèn nghề tại tại phòng thực hành cần có thêm các bài tập để sinh viên tự luyện tập ở nhà.
(8). Tăng cường các kiến thức, kỹ năng về tin học, ngoại ngữ, giao tiếp để sinh viên được mở rộng, bổ sung thêm nguồn học liệu từ các tài liệu tiếng Việt, tiếng Anh trên mạng Internet, các thư viện.
(9). Tạo sân chơi là các cuộc thi về kỹ năng nghiệp vụ theo bộ tiêu chuẩn nghề VTOS để sinh viên được luyện tập, thể hiện năng lực nghề nghiệp của bản thân và tăng cường kỹ năng hợp tác làm việc nhóm.
(10). Thường xuyên truyền cảm hứng cho sinh viên qua các buổi sinh hoạt tập thể, tuyên dương những tấm gương giỏi nghề của các thế hệ đi trước; tạo điều kiện để sinh viên được giao tiếp với các nhân vật nổi tiếng trong lĩnh vực nghề nghiệp: với những thành tựu nghề nghiệp và mức thu nhập của các nhân vật này sinh viên sẽ có thêm quyết tâm nuôi ước mơ, tích học tập, rèn luyện.
Như vậy, chúng ta đã và đang sống trong thế giới đầy biến động: thiên tai, dịch bệnh, tiến bộ của khoa học công nghệ 4.0 và xu thế hội nhập ngày càng sâu rộng trong khu vực và quốc tế. Do đó để đào tạo ngành nghề nói chung, nghề Du lịch nói riêng, bên cạnh việc đáp ứng yêu cầu thực tế địa phương, chắc chắn phải hướng tới các chuẩn nghề của khu vực và quốc tế. Có như vậy, mới có thể tạo ra một nguồn nhân lực lao động vững chắc về chuyên môn, có thể làm việc hiệu quả trong môi trường đa văn hóa. Trong xu thế phát triển chung của ngành Du lịch, Phân hiệu ĐHTN tại tỉnh Lào Cai luôn xác định bộ tiêu chuẩn nghề Du lịch VTOS là một trong những chìa khóa vàng mà mỗi sinh viên được đào tạo tại đây cần phải có được để họ không chỉ có đủ kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực Du lịch mà còn có thể tự tin và sáng tạo trong hoạt động nghề nghiệp, nắm bắt cơ hội vươn ra hội nhập khu vực và trên thế giới./.
Đặng Thị Oanh, Khoa Kinh tế – Du lịch
